درباره جیرفت
امروز : جمعه 1 بهمن 1395 / 19:33 / به وقت تهران


پیشینه و موقعیت جیرفت

در نخستسن تقسیمات کشوری ایران در سال 1316ش.، جیرفت به عنوان یک شهرستان مستقل، وسعت بسیار زیادی داشت و مساحتی بالغ بر پنجاه و یک هزار کیلومتر مربع را در برمی­گرفت. جیرفت با این وسعت، بزرگترین شهرستان استان کرمان بود. بر اساس این تقسیم­بندی شهرستان­های حنوبی استان کرمان (کهنوج، منوجان، رودبار، قلعه­گنج، عنبرآباد و فاریاب) در حوزه جیرفت قرار داشتند. همه این مناطق امروز شهرستان­های مستقلی هستند. لازم به ذکر است که این وسعت جیرفت تنها محدود به دوران معاصر نبود. جیرفت در گذشته از وسعتی چشمگیر برخوردار بوده و تمام نواحی جنوبی استان کرمان را در بر می­گرفته، و فراتر از آن تا هرمز قدیم(میناب) در کرانه خلیج فارس، امتداد داشته است. جیرفت اکنون در محدوده­ای نه چندان بزرگ، اما همچنان در موقعیت بسیار ارزشمندی قرار دارد. امروزه شهرستان جیرفت در جنوب استان کرمان و در فاصله­ی 234 کیلومتری شهر کرمان واقع گردیده است. و با وسعت 8602 کیلومتر مربع شامل چهار بخش مرکزی، جبال­بارز، ساردوئیه و اسماعیلی است. از شمال به کرمان، غرب و شمال غرب به بافت و رابر، از جنوب به شهرستان عنبرآباد، از شرق و شمال شرق به شهرستان بم محدود می­شود.

    از دوران­های پیش از اسلام تا امروز از شهر و شهرستان جیرفت با نام­های اَرّتَ ((Arratta، مَرًهَشی(مَراشی) Marhashi))، جیرفت=(جارفت، جردوس)  (Jiroft)، قُمادین=(کامادی،کمادی) (Qomadin)، دِقیانوس= (دِسیوس)((deqyanus، یاد شده است که این اسامی مجموعاً بیانگر جایگاه مهم و ویژه جغرافیائی، تاریخی و بازرگانی این سرزمین است. از اواخر سال 1379ش. آثار و نشانه­هائی از فرهنگ و تمدنی کهن مربوط به نیمه اول هزاره سوم ق.م (پرو، 1387: 289) در جیرفت به دست آمده است و باستان­شناسان برای نامیدن تمدن این منطقه حوزه فرهنگی هَلیل­رود را به کار ­بردند. هلیل­رود مهمترین رود جیرفت و استان کرمان است. این رود 400 کیلومتر طول دارد و اکثر شهرستان­های جنوبی کرمان از جمله جیرفت، عنبرآباد، کهنوج، رودبار را می­پیماید. حوزه فرهنگی هلیل­رود نشان دهنده وابستگی تاریخی و فرهنگی مناطقی است که در گذشته در حاشیه این رود قرار داشتند که همه آن­ها در محدوده جیرفت واقع بودند. در جیرفت تپه­ها و آثار باستانی بسیاری قرار دارد که هنوز کاوش نشده و از این منظر جزو مناطق بکر باستان­شناسی دنیاست.

 در دوره قبل از اسلام هم جیرفت به همراه سیرجان از مهم­ترین شهرهای کرمان بودند و حتی از محل شهر کرمان امروزی که در گذشته ویه­ارتخشیر= بردسیر، نامیده می­شد کهن­تر بودند. جیرفت دوره ساسانی(652-226م)  احتمالا همان شهری است که خرابه­های آن معروف به دقیانوس است و یکی از بزرگترین شهرهای اسلامی بوده است. از این دوره در آن جا سکه­های ساسانی نیز به دست آمده است. این محل در جنب شهر فعلی جیرفت قرار دارد و هنوز در زیر پوششی از خاک مدفون مانده و کاوش نشده است.

در دوره اسلامی جیرفت متصل به دریا بود و تمام نصف جنوبی ایالت کرمان تا ساحل دریا داخل در ولایت جیرفت و حد جنوبی آن خلیج پارس بود. در دوره سلجوقیان کرمان در شمار پایتخت­های دوگانه آنان در آمد و به مرکز زمستانی آنان تبدیل شد. این اهمیت تا اواخر قرن ششم ادامه داشت که در این برهه جیرفت مورد هجوم غزها قرار گرفت. حملات غزها در تحت ریاست ملک دینار به کرمان (583ق)، موجب شد که جیرفت آسیب بسیار ببیند، شهر جیرفت زیر و زبر شد و در قرون بعد تا دوره معاصر از عظمت و شوکت افتاد اما مردم جیرفت شکوه آن را هنوز در یادها دارند و هر چیز قدیمی را به عهد دقیانوس نسبت می­دهند که عنوانی است که برای نامیدن شهر قدیم جیرفت به کار می­رود. (برگرفته از مقاله جغرافیای تاریخی جیرفت اثر دکتر رضا صحت منش).